Kolcobrzuchy

Diana Ławniczak
SZWAJCARIA

    Do rodziny kolcobrzuchowatych (Tetraodontidae) należy około 90 gatunków ryb, zaliczanych do 10 rodzajów. Większość z nich zamieszkuje strefę przybrzeżną mórz tropikalnych, a niektóre przystosowały się do życia w wodach słodkich. Dla akwarystów szczególnie interesujące są właśnie te ostatnie, należące z reguły do rodzaju kolcobrzuchów (Tetraodon). Kolcobrzuchy osiągają długość od kilku do kilkudziesięciu centymetrów; ciało ich jest krępe, skóra pozbawiona łusek. U niektórych gatunków wykształciły się na ciele drobne kolce. Normalnie są one trudno zauważalne, lecz kolcobrzuchy posiadają umiejętność nadymania się (przez połykanie wody lub powietrza) i właśnie wtedy kolce uwidaczniają się w całej okazałości. Nadymanie się możliwe jest dzięki obecności specjalnego worka (uchyłka jelita) o bardzo cienkich i rozciągliwych ściankach. Po napełnieniu go wodą ryba odwraca się brzuchem do góry i pływa tak jakiś czas. Jest to przystosowanie obronne. Kolcobrzuchy są słabymi pływakami i mają nikłe szanse ucieczki przed drapieżnikami, natomiast przez nagłą zmianę w kolczastą kulę stają się prawie nieuchwytne. Wyciągnięte z wody nadymają się, łykając powietrze atmosferyczne; przy jego wypuszczaniu powstaje charakterystyczny syczący odgłos. Przypuszcza się, że u niektórych gatunków nadymanie może mieć także związek z postawą imponującą i zachowaniem się w czasie tarła, lecz nie jest to jeszcze dokładnie zbadane.
Kolcobrzuchy zamiast zębów mają w każdej szczęce po dwie płytki zębowe, widoczne nawet po zamknięciu pyska i nadające mu wygląd papuziego dzioba. Ten silny "dziób" świetnie służy do rozkruszania skorupek małży i ślimaków, stanowiących główny pokarm ryb. Charakterystyczne dla kolcobrzuchów są ich duże, wypukłe, ruchome oczy. Każde z nich może poruszać się niezależnie od drugiego, co umożliwia rybie dokładną penetrację terenu. Jak już wspomniałam, kolcobrzuchy nie pływają zbyt sprawnie, nie mają bowiem płetw brzusznych. W poruszaniu się rolę motoryczną spełniają płetwy piersiowe, przez co ruchy nabierają swoistej sztywności.
Kolcobrzuchy wymagają dużego akwarium, gęsto obsadzonego roślinami, wyłożonego kamieniami i korzeniami, wśród których znajdują się odpowiednie kryjówki. Ryby te są z reguły samotnikami; każda zajmuje swój rewir, którego broni przed współplemieńcami i przedstawicielami innych gatunków. Niektóre gatunki kolcobrzuchów są szczególnie nietowarzyskie, kąsają dotkliwie inne ryby i dlatego nie nadają się do trzymania we wspólnym akwarium. Mimo, że nie są zbyt wrażliwe na niskie temperatury, wskazana jest raczej hodowla przy 22-28°C. Mają wtedy lepsze samopoczucie. Większość gatunków wymaga twardej wody.
Dostarczenie kolcobrzuchom odpowiedniej ilości naturalnego pokarmu (ślimaków, małży) jest zadaniem trudnym, toteż hodowcy przyzwyczajają je do jedzenia rureczników, doniczkowców, dżdżownic; larw komarów i rozwielitek. Pokarmu sztucznego nie przyjmują. Największe trudności sprawia wykarmienie narybku. Młode niektórych gatunków chętnie jedzą larwy solowców i pływiki oczlików, inne natomiast giną z głodu po kilku godzinach.
Kolcobrzuchy są rybami rzadko spotykanymi w akwariach, a przecież są to gatunki bardzo interesujące. Niektóre szczegóły ich biologii, zwłaszcza biologii rozmnażania, nie są jeszcze dokładnie poznane lub w ogóle nieznane. Akwaryści, którzy już niejednokrotnie przyczynili się do wyjaśnienia tajemnic życia ryb, mają więc tutaj duże pole do popisu. Poniżej podaję opis gatunków najczęściej hodowanych.

Kolcobrzuch zielony Tetraodon fluviatilis
Zamieszkuje wody słodkie i lekko słonawe Indii, Cejlonu, Malezji, Indonezji i Filipin. W naturze osiąga długość do 17 cm. Ciało dość gęsto pokryte drobnymi kolcami. Występuje bardzo duża zmienność ubarwienia. W akwariach spotyka się najczęściej dwie odmiany barwne: 1 ) na zielonym grzbiecie duże nieregularne, poprzeczne pręgi,

Kolcobrzuch zielony

przechodzące na bokach w mniejsze plamki, brzuch żółtawy lub szary; 2) na szmaragdowozielonym lub żółtozielonym grzbiecie i bokach okrągłe, brązowe lub czarne plamy, brzuch jasny. Zewnętrzne cechy odróżniające samca i samicę nie są znane. Tarło odbywa się tuż przy dnie: samiec pływa jakiś czas wokół samicy, która po chwili przystępuje do składania jaj na wybranym kamieniu. Samiec opiekuje się ikrą i

Kolcobrzuch zielony w pozycji obronnej

młodymi które wylęgają się po 6-8 dniach, w zależności od. temperatury. Chętnie jedzą wymoczki, póĄniej larwy solowców i pływiki oczlików. Do chwili osiągnięcia dojrzałości płciowej są bardzo spokojne i towarzyskie, potem zaczynają atakować inne ryby.

Kolcobrzuch pawiooki Tetraodon leiurus brevirostris
Występuje w wodach słodkich Malezji, Syjamu i Indonezji. Dorasta do 12 cm długości. Kształtem ciała przypomina kolcobrzucha zielonego, jedynie pysk ma znacznie krótszy. Ciało pokryte małymi kolcami. Na brązowozielonym grzbiecie i bokach oraz na żółtawym

Kolcobrzuch zielony

lub srebrzystym brzuchu występują gęsto ciemne plamy. Na odcinku między płetwą piersiową i ogonową wyraĄnie odróżnia się największa i najciemniejsza plama otoczona wieńcem mniejszych. W czasie tarła u samicy zachodzą -zmiany w ubarwieniu: plamy. wyraĄnie jaśnieją, a tło ciemnieje. Obydwoje partnerzy wybierają kamień na którym samica może jednorazowo złożyć, a właściwie "wystrzelić" 300-500 jaj. Samiec natychmiast je zapładnia i bierze w opiekę. W temperaturze 30°C młode wykluwają się w 4-5 dniu. Ich wychów nie nastręcza wielu trudności. Już po kilku dniach potrafią się nadymać i przypominają wtedy ziarnka grochu. Kolcobrzuchy pawiookie Ąle współżyją z innymi rybami.

Kolcobrzuch marmurkowy Tetraodon steindachneri
Żyje w słodkich i słonawych wodach południowo-wschodniej Azji i Archipelagu Malajskiego. Osiąga długość do 20 cm. Skóra pokryła jest małymi kolcami. tło części grzbietowej i boków żółte lub zielonkawe, na nim ciemny, nieregularny, marmurkowy ornament. Brzuch białożółty, gładki. Gatunek o spokojnym usposobieniu, rzadko spotykany w akwariach. Biologia rozrodu nieznana.

Kolcobrzuch kutkucja Tetraodon cutcutia
Występowanie jak u gatunku poprzedniego. Długość do 10 cm. Skóra pozbawiona kolców, ubarwienie zmienne. Grzbiet i boki przeważnie oliwkowozielone, pokryte nieregularnymi plamami. Brzuch jasny. Ryby te hoduje się dość często, lecz sposób ich rozmnażania jak dotąd, słabo poznany. Samiec opiekuje się ikrą. Wychów młodych bardzo trudny. Na temat usposobienia kutkucji zdania są podzielone.

Kolcobrzuch kongijski Tetraodon schoutedeni
Występuje w Zairze, tylko w wodach słodkich. Osiąga długość do 10 cm. Ciało pokrywają bardzo drobne kolce. Z ubarwienia podobny do kolcobrzucha zielonego: na oliwkowym tle grzbietu i boków występują .ciemne, nieraz prawie czarne okrągłe plamy. Brzuch jasny; gładki. Samce tego gatunku są mniejsze od samic. W czasie tarła trwającego 1,5-2 godz. jeden lub dwa samce przyczepiają się do brzucha są mity i pływają tak razem. Składanie ikry odbywa się wśród roślin - samica rzuca bezładnie 200-300 jaj, które samiec pielęgnuje przez 3-6 dni. Narybek chętnie zjada larwy solowców i pływiki oczlików. Kolcobrzuchy kongijskie mają łagodne usposobienie, można je trzymać w towarzystwie innych ryb, zwłaszcza szybko pływających.

Kolcobrzuch wielkogłowy Tefraodon miurus
Żyje w wodach słodkich Zairu. Dorasta do 15 cm długości. W jego skórze tkwi bardzo wiele cienkich kolców. Kształtem ciała różni się od pozostałych kolcobrzuchów: bardzo duża, szeroka głowa (1 /3 całej długości ryby), pysk i oczy skierowane ku górze. Jest to przystosowanie do trybu życia, gdyż większość czasu ryba spędza zakopana w piasku, a na zewnątrz wystawia tylko pysk i oczy. W przeciwieństwie do innych kolcobrzuchów - nie je ślimaków. Najchętniej poluje na większe larwy owadów i małe rybki. Biologia rozrodu nieznana.

Kolcobrzuch nilowy Tetraodon fahaka
Zamieszkuje wody Nilu, Nigru i jeziora Czad. Długość do 45 cm. Prawie całe ciało pokryte kolcami. Grzbiet i boki brązowooliwkowe lub szare, brzuch białawoszary. Wzdłuż całego ciała przebiega do 14 ciemnych prążków, które u młodych ryb są bardzo wyraĄne, a z wiekiem jaśnieją. Gatunek rzadziej spotykany w akwariach ze względu na rozmiary. Biologia słabo poznana.

Recenzował: dr Henryk Jakubowski